## Đi thi
Tấp tểnh người đi tớ cũng đi,
Cũng lều cũng chõng cũng đi thi
Tiễn chân, cô mất hai đồng chẵn,
Sờ bụng, thầy không một chữ gì.
Lộc nước còn mong thêm giải ngạch
Phúc nhà nay được sạch trường quy.
Ba kỳ trọn vẹn, thêm kỳ nữa,
Ú, ớ, u, ơ ngọn bút chì.
## Đi thi nói ngông
Ông trông lên bảng thấy tên ông
Ông tớp rượu vào, ông nói ngông.
Trên bảng năm hai thầy cử đội
Bốn kì mười bảy cái ưu thông
Xướng danh tên gọi trên mình tượng
Ăn yến xem ra có thịt công.
Cụ xứ có cô con gái đẹp
Lăm le xui bố cưới làm chồng !
## Buồn thi hỏng
Bụng buồn còn muốn nói năng chi?
Đệ nhất buồn là cái hỏng thi.
Một việc văn chương thôi cũng nhảm
Trăm năm thân thế có ra gì!
Được gần trường ốc vùng Nam Định
Thua mãi anh em cánh Bắc Kì.
Rõ thực nôm hay mà chữ tốt
Tám khoa chưa khỏi phạm trường quy
## Hỏng thi khoa Quý Mão
Trách mình phận hẩm lại duyên ôi!
Đỗ suốt hai trường hỏng một tôi
"Tế" đổi làm "Cao" mà chó thế!
"Kiện" trông ra "Tiệp" hỡi trời ôi!
Mong gì nhà nước còn thi nữa,
Biết rõ anh em chẳng chắc rồi.
Mũ áo biển cờ, làng có đất,
Ô hay, hương vận mãi chưa hồi!
## Phú hỏng thi khoa Canh Tý
Đau quá đòn hằn,
Rát hơn lửa bỏng
Hổ bút hổ nghiên,
Tủi lều tủi chõng.
Nghĩ đến chữ "lương nhân đắc ý", thêm nỗi thẹn thùng,
Ngẫm đến câu "quyển thổ trùng lai", nói ra ngập ngọng.
Thế mới biết học tài thi phận, miệng đàn bà con trẻ nói vậy mà thiêng.
Nào ai ngờ chữ tốt văn hay, tài bảng nhãn thám hoa lỡ ra cũng hỏng.
Có một thầy :
Dốt chẳng dốt nào ;
Chữ hay, chữ lỏng.
Nghiện chè nghiện rượu, nghiện cả cao lâu,
Hay hát hay chơi, hay nghề xuống lõng.
Quanh năm phong vận, áo hàng gù, khăn nhiễu tím, ô lục soạn xanh,
Ra phố nghênh ngang, quần tố nữ, bít tất tơ, giày Gia Định bóng.
Giá cứ chăm nghề đèn sách thì mười lăm mười sáu đỗ tự bao giờ
Chỉ vì quen lối thị thành, nên một tuổi một già, hoá ra lóng ngóng.
Tú rốt bảng giữa năm Giáp Ngọ, nổi tiếng tài hoa,
Con nhà dòng ở đất Vị Xuyên, ăn phần cảnh nọng
Năm vua Thành Thái mười hai,
Lại mở khoa thi Mỹ Trọng
Kỳ đệ tam văn đã viết rồi,
Bảng đệ tứ chưa ra còn ngóng.
Thầy chắc hẳn văn chương đúng mực, lễ thánh xem giò
Cô mừng thầm mũ áo đến tay, gặp người nói mộng.
Sáng đi lễ phật, còn kỳ này kỳ nữa là xong,
Đêm dậy vái trời, qua mồng bốn mồng năm cho chóng.
Nào ngờ :
Bảng nhỏ có tên
Ngoại hàm còn trống.
Kẻ đến sáng văn còn được chấm, bảng cót nghênh ngang ;
Người ngồi khuya tên hãy được vào, áo dài lụng thụng.
Thi là thế, học hành là thế, trò chuyện cùng ai?
Người một nơi, hồn phách một nơi, than thân với bóng!
Thôi thời thôi :
Sách vở mập mờ;
Văn chương lóng ngóng.
Khoa trước đã chầy;
Khoa sau ắt chóng.
Hẳn có kẻ lo toan việc nước, vua chửa dùng tài;
Hay không ai dạy dỗ đàn con, trời còn bắt hỏng!
## Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
Nhà nước ba năm mở một khoa
Trường Nam thi lẫn với trường Hà
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ
Ậm ọe quan trường miệng thét loa
Cờ kéo rợp trời, quan sứ đến
Váy lê quét đất, mụ đầm ra
Nhân tài đất Bắc nào ai đó?
Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà!
## Khoa Canh Tý
Hai đứa tranh nhau cái thủ khoa ;
Tuân khoe văn hoạt, Nghị văn già
Năm nay đỗ rặt phường hay chữ,
Kìa bác Lê Tuyên cũng thứ ba!
## Than sự thi
Cử nhân: cậu ấm Kỉ ,
Tú tài: con đô Mĩ
Thi thế mà cũng thi !
Ới khỉ ơi là khỉ!
## Đổi thi
Các thầy đồ cổ đỗ mau đi!
Dẫu không bia đá còn bia miệng
Vứt bút lông đi, giắt bút chì!
## Giễu người thi đỗ
Một đàn thằng hỏng đứng mà trông,
Nó đỗ khoa này có sướng không !
Trên ghế bà đầm ngoi đít vịt,
Dưới sân, ông cử ngỏng đầu rồng.
## Mai mà tớ hỏng
Mai mà tớ hỏng, tớ đi ngay
Giỗ tết từ đây nhớ lấy ngày
Học đã sôi cơm nhưng chửa chín,
Thi không ăn ớt thế mà cay!
Sách đèn phó mặc đàn con trẻ
Thưng đấu nhờ trông một mẹ mày.
"Hẩu lố", "mét xì" thông mọi tiếng
Chẳng sang Tầu cũng tếch sang Tây.
Bản "Hễ mai tớ hỏng"
Hễ mai tớ hỏng, tớ đi ngay
Giỗ tết từ đây nhớ lấy ngày
Học đã sôi cơm nhưng chửa chín,
Thi không ăn ớt thế mà cay!
Sách đèn phó mặc đàn con trẻ
Thưng đấu nhờ trông một mẹ mày.
"Cống hỷ", "mét xì" thông mọi tiếng
Chẳng sang Tầu cũng tếch sang Tây.
## Ông cử Ba
Cửa Vũ, ba nghìn sóng nhảy qua
Ai ngờ mũ áo đến ba ba!
Đầu như lươn đất mà không lấm
Thân tựa xà hang cũng ngó ra
Dưới nước chẳng ưa, ưa trên cạn
Đất sét không ăn, ăn thịt gà !
Tuy rằng cổ rụt mà không ngỏng
Hễ cắn ai thì sét mới tha!
## Ông cử Nhu
Sơ khảo khoa này, bác cử Nhu
Thực là vừa dốt lại vừa ngu
Văn chương nào phải là đơn thuốc !
Chớ có khuyên xằng, chết bỏ bu.
## Ông cử thứ năm
Học trò quan đốc Tả Thanh Oai.
Nghe tin, cụ cố cười ha hả
Vứt cả dao cầu xuống ruộng khoai!
Thứ năm, ông cử ai làm nổi,
Học trò quan đốc tỉnh Hà Nội?
Nghe tin, bà cố cười khì khì
Đổ cả riêu cua xuống vũng lội!
## Mừng ông cử lấy vợ kế
Một sớm ơn vua chiếm bảng vàng
Lam Kiều lối cũ lại lần sang.
Câu văn Hán, Tống hay ghê gớm
Quyển truyện Phan Trần thuộc cháo chan.
Gỗ tốt nỡ đem trồng cột giậu,
Chim khôn sao khéo đậu nhà quan!
Làng nho ai lại hơn ông nhỉ?
Có lẽ ông nay sướng nhất làng!
## Gửi ông Thủ khoa Phan
Mấy năm vượt bể lại trèo non
Em hỏi thăm qua bác hãy còn.
Mái tóc Giáp Thìn đà nhuộm tuyết
Điểm đầu Canh Tý chửa phai son
Vá trời gặp hội, mây năm vẻ
Lấp bể ra công, đất một hòn
Có phải như ai mà chẳng chết?
Giương tay chống vững cột càn khôn.
## Quan tại gia
Một ngọn đèn xanh, mấy điểm vàng,
Bốn con làm lính, bố làm quan.
Câu thơ, câu phú sưu cùng thuế,
Nghiên mực, nghiên son tổng với làng
Nước quạt chưa xong, con nhảy ngựa
Trống hầu vừa dứt, bố lên thang
Hỏi ra quan ấy ăn lương vợ
Đem chuyện trăm năm giở lại bàn.
## Thông gia với quan
Gái goá đem mình tựa cửa quan,
Nghĩ rằng quan lớn thế thì sang.
Thương con, toan lấy dây tơ buộc,
Kén rể vì tham cái lọng tàn.
Nào có ra chi phường khố lụa
Thôi thì cũng tủi kiếp hồng nhan.
Cậu này ắt hẳn hay nghề sáo
Dây vũ dây văn vụng ngón đàn.
## Thương vợ
Quanh năm buôn bán ở mom sông
Nuôi đủ năm con với một chồng.
Lặn lội thân cò khi quãng vắng
Eo xèo mặt nước buổi đò đông.
Một duyên hai nợ, âu đành phận.
Năm nắng mười mưa, dám quản công.
Cha mẹ thói đời ăn ở bạc !
Có chồng hờ hững cũng như không.
## Sông Lấp
Sông kia rày đã nên đồng
Chỗ làm nhà cửa chỗ trồng ngô khoai
Vẳng nghe tiếng ếch bên tai
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò
## Năm mới chúc nhau
Bản bốn khổ
Lẳng lặng mà nghe họ chúc nhau
Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu.
Phen này ông quyết đi buôn cối
Thiên hạ bao nhiêu đứa giã trầu
Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang
Đứa thì mua tước đứa mua quan.
Phen này ông quyết đi buôn lọng
Vừa chửi vừa rao cũng đắt hàng.
Nó lại chúc nhau cái sự giàu,
Trăm nghìn vạn mớ để vào đâu ?
Phen này ắt hẳn gà ăn bạc
Đồng rụng đồng rơi lọ phải cầu ?
Nó lại mừng nhau có lắm con
Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn
Phố phường chật hẹp người đông đúc
Bồng bế nhau lên nó ở non,
Bản năm khổ
Lẳng lặng mà nghe nó chúc nhau
Chúc nhau trăm tuổi bạc đầu râu.
Phen này ông quyết đi buôn cối
Thiên hạ còn khối đứa nhá trầu
Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang
Đứa thì mua tước đứa mua quan.
Phen này ông quyết đi buôn lọng
Vừa chửi vừa la cũng đắt hàng.
Nó lại chúc nhau cái sự giàu,
Trăm nghìn vạn mớ để vào đâu ?
Phen này ắt hẳn gà ăn bạc
Đồng rụng đồng rơi lọ phải cầu ?
Nó lại mừng nhau có lắm con
Sinh năm đẻ bảy được vuông tròn
Phố phường chật hẹp người đông đúc
Bồng bế nhau lên nó ở non,
Bắt chước ai ta chúc mấy lời :
Chúc cho khắp hết cả trên đời
Vua, quan, sĩ, thứ người trong nước
Sao được cho ra cái giống người !
## Áo bông che bạn
Ai ơi, còn nhớ ai không?
Trời mưa một mảnh áo bông che đầu
Nào ai có tiếc ai đâu?
Áo bông ai ướt khăn đầu ai khô?
Người đi Tam Đảo, Ngũ hồ
Kẻ về khóc trúc than ngô một mình
Non non nước nước tình tình
Vì ai ngơ ngẩn cho mình ngẩn ngơ…
## Chữ nho
Ông nghè ông cống cũng nằm co.
Chi bằng đi học làm ông phán
Tối rượu sâm banh, sáng sữa bò !
## Đất Vị Hoàng
Có đất nào như đất ấy không ?
Phố phường tiếp giáp với bờ sông.
Nhà kia lỗi phép con khinh bố,
Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng.
Keo cú người đâu như cứt sắt
Tham lam chuyện thở những hơi đồng.
Bắc Nam hỏi khắp người bao tỉnh
Có đất nào như đất ấy không ?
## Than nghèo
Cái khó theo nhau mãi thế thôi,
Có ai, hay chỉ một mình tôi ?
Bạc đâu ra miệng mà mong được ?
Tiền chửa vào tay đã hết rồi !
Van nợ lắm khi trào nước mắt,
Chạy ăn từng bữa mướt mồ hôi.
Biết thân, thuở trước đi làm quách,
Chẳng ký, không thông, cũng cậu bồi !